Dava Açmadan Önce Zorunlu Arabuluculuk Hangi Uyuşmazlıklarda Aranır?

Dava açmak isteyen kişinin karşısına her hukuk uyuşmazlığında aynı usul çıkmaz. Bazı dava türlerinde mahkemeye başvurmadan önce arabulucuya gidilmiş olması bir dava şartıdır. Bu sistemde tarafların anlaşması zorunlu değildir. Zorunlu olan, kanunun kapsama aldığı uyuşmazlıklarda dava yoluna geçmeden önce arabuluculuk sürecinin usulüne uygun şekilde başlatılması ve tamamlanmasıdır.

Bu nedenle bir uyuşmazlıkta zorunlu arabuluculuk aşamasının bulunup bulunmadığı belirlenirken uyuşmazlığın günlük dildeki adına değil, hukuki niteliğine ve mahkemeden istenecek sonuca bakılır. Tarafların sıfatı, sözleşmenin türü, talebin alacak veya tazminat niteliğinde olup olmadığı ve açılması düşünülen dava türü bu değerlendirmede etkili olabilir.

Dava şartı olarak arabuluculuk ne anlama gelir?

Dava şartı, mahkemenin bir uyuşmazlığın esasını inceleyebilmesi için bulunması gereken usuli koşullardan biridir. Kanunun arabulucuya başvuruyu dava şartı kabul ettiği bir uyuşmazlıkta taraf, doğrudan dava açmak yerine önce arabuluculuk aşamasını tamamlamalıdır.

Arabulucu uyuşmazlık hakkında mahkeme gibi karar vermez ve taraflardan hangisinin haklı olduğunu belirlemez. Sürecin amacı, tarafların uyuşmazlıklarını müzakere edebileceği bir zemin oluşturmaktır. Taraflar anlaşmaya varabilir, bazı konularda anlaşıp bazı konularda anlaşamayabilir veya görüşmeler tamamen anlaşamama ile sonuçlanabilir.

Anlaşma sağlanamaması, mahkemeye başvurma hakkının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Arabulucu tarafından düzenlenen son tutanakla birlikte dava öncesi aşamanın tamamlandığı ortaya konulur ve şartları varsa dava yoluna geçilebilir.

Hangi uyuşmazlık türlerinde önce arabulucuya başvurulur?

Türk hukukunda dava öncesi arabuluculuk yükümlülüğü tek bir uyuşmazlık grubuyla sınırlı değildir. Güncel düzenlemeler kapsamında iş, ticaret ve tüketici hukukunun belirli alanlarının yanı sıra kira ilişkileri, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti, komşu hakkı ve tarımsal üretim sözleşmelerinden doğan bazı uyuşmazlıklar da bu sistem içindedir.

İşçi ve işveren arasındaki hangi davalar kapsamdadır?

İş Kanunu veya diğer kanunlara tabi çalışanlar bakımından, bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılacak davalarda arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Bu alacak ve tazminatlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da düzenleme kapsamında yer alır.

Buna karşılık iş hukukundan doğan her uyuşmazlık aynı kurala tabi değildir. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla bağlantılı bazı davalar için farklı bir düzenleme bulunmaktadır. Bu nedenle dosyanın yalnızca “iş davası” olarak adlandırılması kapsamı belirlemek için yeterli değildir.

Ticari davalarda hangi talepler dava şartına tabidir?

Ticari uyuşmazlıklarda öncelikle açılacak davanın kanunen ticari dava sayılıp sayılmadığı belirlenir. Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davaları ile itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir.

Taraflardan birinin şirket olması tek başına bu sonuca ulaşmak için yeterli değildir. Ticari işletmeyle bağlantı, uyuşmazlığın hukuki kaynağı ve açılması düşünülen dava birlikte değerlendirilir. Bu ayrım özellikle sözleşme, alacak ve icra takibi sonrasında gündeme gelen uyuşmazlıklarda önem kazanabilir.

Tüketici uyuşmazlıklarında her dava aynı sürece tabi midir?

Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıkların önemli bir bölümü bakımından dava öncesinde arabulucuya başvuru şartı vardır. Ancak tüketici hukukunda istisnalar bulunduğundan, her tüketici uyuşmazlığı doğrudan aynı prosedüre tabi kabul edilmemelidir.

Tüketici hakem heyetinin görev alanında bulunan uyuşmazlıklar, hakem heyeti kararlarına karşı yapılan itirazlar ve Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’da ayrıca kapsam dışında bırakılan bazı dava türleri bu ayrımda önem taşır. Bu nedenle önce talebin hangi hukuki başvuru yoluna tabi olduğu belirlenmelidir.

Kira uyuşmazlıklarında hangi talepler için başvuru gerekir?

Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar dava şartı kapsamında yer alır. Kira bedelinin belirlenmesi veya uyarlanması, kira alacağından kaynaklanan talepler, sözleşmeden doğan yükümlülükler ve mahkemede ileri sürülecek tahliye talepleri bu kapsam değerlendirmesinde öne çıkan başlıklardır.

Kanun, ilamsız icra yoluyla tahliyeye ilişkin hükümleri bu kapsamın dışında bırakmıştır. Bu nedenle kiraya veren ile kiracı arasındaki her uyuşmazlıkta izlenecek yolun aynı olduğu varsayılmamalıdır. Talebin dava yoluyla mı yoksa kanunda düzenlenen başka bir hukuki yolla mı ileri sürüleceği önceden belirlenmelidir.

Ortaklığın giderilmesi ve komşuluk uyuşmazlıkları nasıl ele alınır?

Taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar da dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gereken alanlar arasındadır. Aynı şekilde kat mülkiyetinden kaynaklanan uyuşmazlıklar ile komşu hakkına ilişkin anlaşmazlıklar da bu kapsama alınmıştır.

Tarafların arabuluculuk sırasında taşınmazın devri veya taşınmaz üzerinde sınırlı ayni hak kurulması konusunda anlaşması mümkün olabilir. Ancak böyle bir durumda taşınmaza ilişkin kanuni sınırlamalar, şekil şartları ve anlaşma belgesinin hukuki sonuçları ayrıca dikkate alınmalıdır. Arabuluculuk, taşınmaz hukukundaki emredici kuralları ortadan kaldırmaz.

Başvuru yeri nasıl belirlenir?

Başvurunun yapılacağı yer, uyuşmazlığın türüne ve yetki kurallarına göre belirlenir. Genel sistemde, uyuşmazlığın esasına bakmaya yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk birimi üzerinden süreç başlatılır. İş uyuşmazlıkları gibi özel düzenleme bulunan alanlarda ise ilgili kanundaki başvuru kurallarının ayrıca dikkate alınması gerekir.

Başvuruda tarafların kimlik ve iletişim bilgilerinin yanı sıra uyuşmazlığın konusu da doğru şekilde belirtilmelidir. Birden fazla talep varsa bunların kapsamının netleştirilmesi, daha sonra açılacak dava ile arabuluculuk başvurusu arasında uyumsuzluk yaşanmasını önlemek açısından önem taşır.

Arabuluculuk süreci hangi aşamalardan geçer?

1. Uyuşmazlığın dava şartına tabi olup olmadığı belirlenir.
2. Başvurunun yapılacağı yetkili yer tespit edilir.
3. Başvuru sonrasında arabulucu görevlendirilir.
4. Arabulucu taraflarla iletişim kurarak görüşme sürecini yürütür.
5. Tarafların talepleri ve çözüm seçenekleri değerlendirilir.
6. Anlaşma sağlanırsa anlaşma belgesi, sağlanamazsa son tutanak düzenlenir.

Tarafların bütün konularda uzlaşması şart değildir. Kısmi anlaşma da mümkündür. Böyle bir durumda hangi konuların çözüldüğü ve hangi talepler yönünden uyuşmazlığın devam ettiği açık biçimde belirlenmelidir.

Anlaşma olmazsa dava açılabilir mi?

Evet. Dava şartı olarak arabuluculuk, tarafları anlaşmaya mecbur bırakan bir sistem değildir. Görüşmeler sonucunda uzlaşma sağlanamazsa arabulucu son tutanağı düzenler. Bu belge, dava öncesinde gerekli aşamanın tamamlandığını gösterir.

Dava açılırken anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın dava dilekçesine eklenmesi gerekir. Başvuru hiç yapılmadan dava açılması halinde dava şartının bulunmaması gündeme gelir. Süreç tamamlanmış olmasına rağmen son tutanağın dava dilekçesine eklenmemesi durumunda ise usul mevzuatındaki eksikliğin giderilmesine ilişkin hükümler uygulanır.

Son tutanak, taraflardan birinin haklı olduğunu gösteren bir mahkeme kararı değildir. Bu belgenin işlevi, görüşmelerin anlaşmayla sonuçlanmadığını ve dava öncesi aşamanın tamamlandığını ortaya koymaktır. Mahkeme önündeki iddia ve savunmalar ayrıca değerlendirilir.

Dava açmadan önce hangi ayrımlar kontrol edilmelidir?

Uyuşmazlığın kapsamını belirlerken yalnızca tarafların “işçi”, “kiracı”, “tüketici” veya “şirket” olması üzerinden sonuç çıkarmak yeterli değildir. Talebin kaynağı, istenen hukuki sonuç, tarafların sıfatı ve uygulanacak özel kanun birlikte incelenmelidir. Özellikle aynı dosyada farklı hukuki taleplerin bulunması halinde her talebin dava şartına tabi olup olmadığı ayrıca değerlendirme gerektirebilir.

Av. Özgür Onbaşı’nın iletişim adresi Abdurrahman Gazi Mahallesi Bennur Sokak No:17-19 İç Kapı No:7 Sancaktepe İstanbul’dur. Dava öncesi hukuki yol belirlenirken uyuşmazlığın niteliğinin doğru sınıflandırılması, başvuru kapsamının doğru kurulması ve son tutanak sonrasında açılacak davanın bu süreçle uyumunun değerlendirilmesi önem taşır.